Podstawy stomatologii

Nazewnictwo

Zęby królików i gryzoni można podzielić na zęby sieczne oraz zęby policzkowe. Zęby sieczne widoczne są po rozchyleniu warg, zaś zęby policzkowe schowane są głębiej w jamie ustnej. Zęby policzkowe to wspólna nazwa określająca przedtrzonowce i trzonowce, które u roślinożernych gryzoni i królików właściwie niczym się nie różnią. Żaden z zainteresowanych gatunków nie ma kłów.

W medycznym języku opisując poszczególne zęby stosuje się skróty literowe. Tworzy się je od pierwszych liter łacińskich i angielskich nazw zębów:
Siekacz (incisor) = I
Kieł (canine) = C
Przedtrzonowiec (premolar) = P
Trzonowiec (molar) = M

Ilość wszystkich zębów wraz z podziałem na rodzaje określają tak zwane wzory zębowe. Czyta się je następująco:
Górny wiersz to zęby w szczęce, dolny wiersz to zęby w żuchwie.
Kolumny to rzędy poszczególnych zębów.
Idąc od środka sczytuje się ilość siekaczy i następnie posuwa się ku krańcom tabeli sprawdzając ilości kolejnych zębów.

Króliki mają w sumie 28 zębów, z czego 22 zęby policzkowe. Wzór zębowy królika zapisuje się następująco:

Strona lewa Trzonowce (M) Przedtrzonowce (P) Kły (C) Siekacze (I) Siekacze (I) Kły (C) Przedtrzonowce (P) Trzonowce (M) Strona prawa
Zęby szczęki

3

3

0

2

2

0

3

3

Zęby szczęki
Zęby żuchwy

3

2

0

1

1

0

2

3

Zęby żuchwy

czaszka królika

Świnki morskie posiadają 20 zębów – 4 siekacze i 16 zębów policzkowych. Wzór:

Strona lewa Trzonowce (M) Przedtrzonowce (P) Kły (C) Siekacze (I) Siekacze (I) Kły (C) Przedtrzonowce (P) Trzonowce (M) Strona prawa
Zęby szczęki

3

1

0

1

1

0

1

3

Zęby szczęki
Zęby żuchwy

3

1

0

1

1

0

1

3

Zęby żuchwy

20160718_105752

Jama ustna szynszyli także zawiera 20 zębów, z czego 4 to siekacze, a 16 to zęby policzkowe. Wzór:

Strona lewa Trzonowce (M) Przedtrzonowce (P) Kły (C) Siekacze (I) Siekacze (I) Kły (C) Przedtrzonowce (P) Trzonowce (M) Strona prawa
Zęby szczęki

3

1

0

1

1

0

1

3

Zęby szczęki
Zęby żuchwy

3

1

0

1

1

0

1

3

Zęby żuchwy

20160718_110101

Topografia i anatomia zębów

Topograficznie części zęba można podzielić na 3 części. Koronę kliniczną – czyli część zęba wyrastającą ponad powierzchnię dziąsła; Koronę zębodołową – czyli część zęba schowaną w zębodole oraz Wierzchołek – czyli część, w której odbywa się stały wzrost zęba. Korona kliniczna i zębodołowa niczym się nie różnią, a granicę między nimi wyznacza jedynie linia dziąsła. Wierzchołek to miejsce na samym dnie zębodołu, zamknięte w tak zwanych jamach miazgi i zbudowane z komórek germinalnych, które produkują macierz, czyli substancję zęba. Siekacze zawsze posiadają jedną jamę miazgi, zaś zęby policzkowe zależnie od gatunku mają ich kilka.

Żuchwa królika z uwidocznionymi koronami zębodołowymi i jamami miazgi.

Wszystkie zęby zbudowane są z 5 składników: szkliwa, zębiny, cementu, miazgi oraz desmodontium. Szkliwo (najtwardsza substancja zęba) oraz zębina (bardziej miękka i plastyczna) tworzą strukturę zęba. Cement u królików i gryzoni pojawia się na obwodzie korony i bierze udział w formowaniu więzadeł zębodołowych. Miazga to część żywa na którą składają się komórki produkujące szkliwo i zębinę, naczynia krwionośne i limfatyczne, nerwy i komórki tkanki łącznej. Desmodontium, czyli więzadło ozębnej to część kotwicząca ząb w zębodole złożona z więzadeł zębowo-zębodołowych. Wypełnia ono przestrzeń periodontologiczną, czyli bardzo wąskie miejsce pomiędzy zębem a kością zębodołową.

W siekaczach szkliwo powleka jedynie przednią część zębów, nadając im ostrość i umożliwiając odcinanie nawet zdrewniałych części roślin. U królika i świnki morskiej szkliwo powinno być białe, zaś u szynszyli, koszatniczki, szczura i wielu innych gryzoni powinno być pomarańczowe. W zębach policzkowych z kolei szkliwo i zębina ułożone są w naprzemienne warstwy. Szkliwo nie tylko powleka ząb na obwodzie, ale przebiega również centralnie. W trakcie żucia, poprzez różnicę w twardości, zębina wyciera się szybciej niż szkliwo, a na powierzchni zęba tworzą się charakterystyczne półksiężyce. Stąd wzięła się właśnie nazwa selenodontyzm opisująca wygląd powierzchni zgryzu u wielu roślinożernych zwierząt. Dzięki takiemu wzorowi możliwe jest efektywne rozcieranie roślinnego pokarmu na bardzo małe fragmenty.

zęby królików i gryzoni

 

Proces ciągłego wzrostu zębów jest odpowiedzią na ścieranie się ich podczas żucia roślinnego pokarmu. Zęby stale rosnące nazywa się otwortokoronowymi, albo hypselodontycznymi. Wzrost zęba ma miejsce na dnie zębodołu w wierzchołku. Wyspecjalizowane komórki miazgi stale produkują cienkie warstewki szkliwa i zębiny, które wypychają w kierunku jamy ustnej warstewki wyprodukowane wcześniej. Świeże warstwy w miarę posuwania się ku szczytowi ulegają mineralizacji solami wapna i fosforu, co nadaje im twardość i wytrzymałość. Wraz ze wzrostem zęba przebudowie ulega desmodontium. Stare włókienka więzadeł zębodołowych są odcinane, a na ich miejsce formowane są nowe. Wzrost zęba, czy bardziej precyzyjnie – jego stała produkcja, to proces nieustannie pochłaniający duże ilości wapnia i dlatego zapotrzebowanie na ten pierwiastek jest u roślinożernych zwierząt relatywnie wysokie.

Ząb sieczny królika po ekstrakcji z wyeksponowaną miazgą zęba. Jama(y) miazgi wraz z miazgą tworzą wierzchołek.

jama miazgi

Anatomia i fizjologia zgryzu

Zgryz jest pojęciem określającym wzajemny stosunek łuków (inaczej arkad) zębowych szczęki oraz żuchwy. Pomimo dość zbliżonej konstrukcji zębów u królików, świnek i szynszyli ich zgryz jest jednak kompletnie różny, tak jak różne są sposoby przeżuwania.

Króliki posiadają zgryz anizognatyczny, co oznacza, że zęby szczęk i żuchw nie kontaktują się ze sobą w spoczynku. Łuki zębowe żuchwy są dużo węższe niż szczęki. To wpływa na możliwość jedzenia tylko jedną stroną w danym momencie. Zdrowy królik często przerzuca sobie kęsy jedzenia z lewej strony na prawą, jednak u chorego zwierzęcia używanie tylko jednej strony jest łatwiejsze do wyłapania. Taka pozycja arkad tłumaczy także tendencję przerastania zębów żuchwy w kierunku języka, a szczęk w kierunku policzków. Drugą charakteryzującą zgryz królika cechą jest ustawienie zębów szczęki i żuchwy naprzemiennie – tak, że każdy ząb pozostaje w kontakcie z dwoma zębami w opozycji. Podczas żucia żuchwa królika przemieszcza się na boki rozcierając pokarm w płaszczyźnie prawo-lewo.

Anizognatyzm i zachodzenie na siebie zębów na wzór zyg-zaka u zdrowego królika.

20160502_162810 (2)

U świnek morskich zęby mają kształt łuków zbiegających się w szczękach i rozchodzących się w żuchwach. Każdemu zębowi szczęki odpowiada jeden ząb żuchwy, a w spoczynku zęby przylegają do siebie. Powierzchnia styku zębów jest skośna w stosunku do płaszczyzny horyzontalnej, co sprzyja formowaniu się najczęstszej wady u tego gatunku – czyli mostu pierwszych trzonowców nad językiem. Podczas żucia jedna strona żuchwy porusza się w przód, zaś druga w tył. Ruchy boczne są niewielkie.

Linia zgryzu świnki morskiej wraz ze schematycznym zaznaczeniem krzywizny zębów.

Zęby szynszyli są nieznacznie łukowate i wyrastają z zębodołów pod subtelnym skosem. Poszczególne zęby górnych i dolnych arkad odpowiadają sobie, co oznacza, że każdy ząb szczęki kontaktuje się w spoczynku tylko ze swoim odpowiednikiem w żuchwie. Żucie ma miejsce głównie w płaszczyźnie przód-tył.

Zgryz szynszyli widziany z przodu i z boku.

Bibliografia

  1. Böhmer E. Dentistry in rabbits and rodents. Wiley-Blackwell 2015
  2. Capello V. Rabbit and Rodent Dentistry Handbook. Wiley-Blackwell 2005
  3. Capello V, Lennox A. M, Widmer W. Clinical Radiology of Exotic Companion Mammals 2008
  4. Crossley D. A. Dental Disease in Chinchillas 2003
  5. Harcourt-Brown F, Chitty J. Rabbit Surgery, Dentistry and Imaging. BSAVA 2013
  6. Harcourt-Brown F. The Progressive Syndrome of Acquired Dental Disease in Rabbits. Journal of Exotic Pet Medicine 2007
  7. Varga M. Textbook of Rabbit Medicine 2nd edition. Elsevier. Butterworth-Heinemann 2014